Hilfe | Demo
PSt-Bücher in Polen
Wstęp
Historia sporządzania dokumentów, które miały znamiona wszelkich urzędowych spisów ludności, w tym także danych o stanie cywilnym osób, sięga starożytności chrześcijańskiej. Jednak dopiero u schyłku średniowiecza zaczęto prowadzić księgi metrykalne. Najstarsze z nich pochodzą z Francji i Włoch z XIV w. i z Niemiec z końca XV wieku. W Polsce najstarsze zachowane księgi pochodzą z XVI wieku.
Świecka rejestracja stanu cywilnego ma swój początek w Wielkiej Rewolucji Francuskiej w końcu XVIII stulecia. Umocowanie prawne znalazła w Konstytucji Republiki Francuskiej z 3 września 1791 roku i wprowadzona dekretem rok później. Podstawy konstrukcyjne tego dekretu były w mniejszym lub większym stopniu przyjmowane przez ustawodawstwa innych państw europejskich wprowadzających rejestrację świecką. Na terenach polskich, a konkretnie w Księstwie Warszawskim, po wprowadzeniu Kodeksu Napoleona, na mocy dekretu1 obowiązującego od 1 maja 1808 roku, zaczęto prowadzić świeckie księgi urodzeń, małżeństw i zgonów równolegle z księgami kościelnymi. Jednak prowadzenie tych ksiąg, z powodu braku świeckich urzędników, powierzono duchownym. Ten stan prawny obowiązywał do 13 czerwca 1825 roku, gdy po wprowadzeniu kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego złączono księgi cywilne z metrykalnymi dla wyznań chrześcijańskich. Dla wyznawców innych religii (Żydów i Mahometan) prowadzono w dalszym ciągu księgi cywilne.
Na ziemiach polskich, które w XIX wieku były pod zaborem pruskim, cywilna rejestracja dotyczyła tylko Żydów. Wyznania chrześcijańskie obowiązywała rejestracja kościelna. Wraz z wprowadzeniem od 1 czerwca 1794 roku w państwach pruskich ogólnego prawa krajowego2, księgi metrykalne uzyskały charakter dokumentów publicznoprawnych. Władza świecka nakazywała proboszczom w interesie państwa prowadzić rejestry kościelne w podwójnym wykonaniu. Wtórniki ksiąg duchowni byli zobowiązani przekazywać do sądów powiatowych. Nadzór nad prowadzeniem ksiąg świeckich prowadziły rejencje królewskie, a nad kościelnymi biskupi diecezjalni. Sytuację tą zmieniły ustawy z 18743 i 18754 roku wprowadzające w całych Prusach świecką rejestrację stanu cywilnego. Utworzono okręgi stanu cywilnego, które nie zawsze pokrywały się z terenem działania jednostek administracyjnych (gmin). Decydowała gęstość zaludnienia. Tworzono jeden urząd stanu cywilnego dla kilku gmin lub kilka urzędów w ramach jednej dużej gminy miejskiej.
Po uzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku , aż do końca wojny w 1945 roku, nie nastąpiły zasadnicze zmiany w sposobie rejestracji stanu cywilnego. W dalszym ciągu obowiązywały różne formy rejestracji jako spuścizna prawna po zaborcach. Obowiązywała więc rejestracja zarówno świecka (zabór pruski), wyznaniowa (zabór austriacki) jak i mieszana (zabór rosyjski). Dopiero od 1.1.1946 r. zaczęła obowiązywać jednolita w całej Polsce rejestracja cywilna.
Polska i Niemcy od początku swoich państwowości sąsiadują ze sobą nieprzerwanie. Na przestrzeni wieków zmieniały się granice między oboma państwami. Ostatnia zmiana granic miała miejsce po zakończeniu II Wojny Światowej. W wyniku postanowień Konferencji Poczdamskiej obszar Wolnego Miasta Gdańska, Warmia i Mazury, Dolny Śląsk, Śląsk Opolski, Ziemia Lubuska i Pomorze Zachodnie wróciły do Polski. Większość ludności niemieckiej z tych terenów przesiedlono do Niemiec. W siedzibach byłych niemieckich urzędów stanu cywilnego (pierwopisy) i archiwach sądów powiatowych (wtóropisy) zachowała się znaczna część ksiąg stanu cywilnego. Te, które ocalały mimo niszczących działań wojennych, są obecnie starannie przechowywane w polskich urzędach stanu cywilnego i archiwach państwowych. Regułą porządkującą miejsce przechowywania ksiąg jest ich wiek. Zgodnie z rozporządzeniem ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji5 księgi do 100 lat przechowywane są w archiwach USC. Starsze roczniki przekazywane są do właściwych miejscowo archiwów państwowych.
Informator »Niemieckie księgi stanu cywilnego w Polsce« został opracowany z myślą o polskich i niemieckich urzędnikach stanu cywilnego. Stanowi kompendium wiedzy o zachowanych rocznikach i miejscach przechowywania ksiąg z miejscowości które:
do 1 września 1939 roku leżały na obszarach tzw. prowincji wschodnich Rzeszy Niemieckiej (Wschodnia Brandenburgia, Dolny i Górny Śląsk, Prusy Wschodnie, Pomorze Przednie)
do 1918 lub 1919 roku leżały w granicach byłego zaboru pruskiego (Wielkopolska, Pomorze Gdańskie, Wolne Miasto Gdańsk)
w latach 1940-1945 należały do Generalnej Guberni.
1
Dekret Fryderyka Augusta, króla saskiego i księcia warszawskiego z 27.01.1808 r. o prowadzeniu akt cywilnych
2
»Allgemeines Landrecht für die preußischen Staaten«
3
Ustawa z dnia 1.10.1874 r. »Gesetz über die Beurkundung des Personenstandes und die Form der Eheschließung«
4
Ustawa z dnia 6.2.1875 r. »Reichgesetz über die Beurkundung des Personenstandes und die Form der Eheschließung«
5
Rozporządzenie ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26.10.1998 r. w sprawie szczegółowych zasad sporządzania aktów stanu cywilnego, sposobu prowadzenia ksiąg stanu cywilnego, ich kontroli, przechowywania i zabezpieczania oraz wzorów aktów stanu cywilnego, ich odpisów, zaświadczeń i protokołów. (Dziennik Ustaw Nr 136, poz. 884)
© Verlag für Standesamtswesen GmbH 2004–2019 AOT | MBO | VWV | GS | STAUA | KOPG | DPP | FL | DA | IEK | STAZ Datenschutzhinweis | Haftungshinweis | Nutzungsbedingungen | Impressum